Şema Terapi Nedir? 18 Şema Kısaca
Bazı insanlar yakın bir ilişki kurduğunda hemen terk edilme korkusu yaşar. Bazıları ne kadar başarılı olursa olsun kendini yetersiz hisseder. Bazıları da başkalarının ihtiyaçlarını hep kendi ihtiyaçlarının önüne koyar. Şema terapi, bu tür köklü ve tekrar eden kalıpları "şema" olarak adlandırır ve bunlarla çalışmaya odaklanır. Bu yazıda bir psikolog eşliğinde yürütülen şema terapinin temel kavramlarını ve 18 erken dönem uyumsuz şemayı kısaca ele alıyoruz.
Şema Terapi Nedir?
Şema terapi, Amerikalı psikolog Jeffrey Young tarafından geliştirilmiş bütünleştirici bir yaklaşımdır. Bilişsel Davranışçı Terapi, bağlanma kuramı, psikodinamik yaklaşımlar ve deneyimsel tekniklerin bir arada kullanılmasına dayanır. Özellikle köklü kişilik örüntüleri ve tekrarlayan ilişki sorunları gibi, kısa süreli terapilerle yeterince değişmeyen durumlar için geliştirilmiştir.
Şema Nedir?
Şemalar, çocukluk ve ergenlik döneminde temel duygusal ihtiyaçların karşılanmaması sonucu oluşan; anılar, duygular, düşünceler ve bedensel tepkilerden oluşan köklü kalıplardır. Bu temel ihtiyaçlar güvenli bağlanma, özerklik, duyguları ifade edebilme, kendiliğindenlik ve gerçekçi sınırlardır. Şemalar çocuklukta bir uyum çabası olarak gelişir; ancak yetişkinlikte artık işlevsel değildir ve kişinin hayatında acı veren döngülere yol açar.
Beş Şema Alanı ve 18 Şema
1. Kopukluk ve Reddedilme
Güven, sevgi, kabul ve aidiyet ihtiyaçlarının karşılanmamasıyla ilişkilidir.
- Terk edilme / istikrarsızlık: Sevilen kişilerin bir gün gideceği beklentisi
- Güvensizlik / kötüye kullanılma: Başkalarının zarar vereceği, kandıracağı beklentisi
- Duygusal yoksunluk: Duygusal ihtiyaçların hiçbir zaman karşılanmayacağı inancı
- Kusurluluk / utanç: Temelde kusurlu, sevilmeye değmez olduğu hissi
- Sosyal izolasyon / yabancılaşma: Kimseye ait olmadığı, farklı olduğu hissi
2. Zedelenmiş Özerklik ve Performans
Bağımsız hareket edebilme ve başarabilme duygusuyla ilişkilidir.
- Bağımlılık / yetersizlik: Başkalarının yardımı olmadan günlük sorumlulukları yerine getiremeyeceği inancı
- Hastalıklar ve tehditler karşısında dayanıksızlık: Her an bir felaket olacağı korkusu
- İç içe geçme / gelişmemiş benlik: Bir ebeveynle aşırı duygusal bağ ve ayrı bir kimlik geliştirememe
- Başarısızlık: Başkalarına göre yetersiz olduğu ve başarısız olacağı inancı
3. Zedelenmiş Sınırlar
İç sınırlar ve başkalarına karşı sorumluluk duygusuyla ilişkilidir.
- Haklılık / büyüklenmecilik: Kurallara uymak zorunda olmadığı, özel olduğu inancı
- Yetersiz öz denetim: Dürtüleri kontrol etmekte ve hayal kırıklığına tahammül etmekte zorlanma
4. Diğerlerine Yönelimlilik
Başkalarının ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarının önüne koymakla ilişkilidir.
- Boyun eğicilik: Çatışmadan kaçınmak için kendi isteklerini bastırma
- Kendini feda: Başkalarının ihtiyaçlarını sürekli kendi ihtiyaçlarının önüne koyma
- Onay arayıcılık: Değerini başkalarının onayına bağlama
5. Aşırı Tetikte Olma ve Bastırılmışlık
Kendiliğindenliğin ve oyunbazlığın bastırılmasıyla ilişkilidir.
- Karamsarlık: Hayatın olumsuz yanlarına aşırı odaklanma
- Duygusal bastırılmışlık: Duyguları ve kendiliğinden davranışları bastırma
- Yüksek standartlar / aşırı eleştirellik: Ulaşılması çok zor standartlar ve sürekli eleştiri
- Cezalandırıcılık: Hata yapanların sert bir şekilde cezalandırılması gerektiği inancı
Şema Modları
Şema terapide "mod" kavramı da önemlidir. Modlar, belirli bir anda etkin olan duygusal durumlar ve baş etme biçimleridir. Örneğin "incinmiş çocuk" modu, "cezalandırıcı ebeveyn" modu ve "sağlıklı yetişkin" modu gibi. Terapinin amaçlarından biri, kişinin sağlıklı yetişkin modunu güçlendirmesidir.
Şema Terapide Kullanılan Teknikler
- Bilişsel teknikler: Şemayı destekleyen ve desteklemeyen kanıtların incelenmesi
- Deneyimsel teknikler: İmgeleme çalışmaları ve sandalye çalışmaları gibi duygusal deneyime dayalı yöntemler
- Davranışsal teknikler: Şemayı besleyen davranış kalıplarının değiştirilmesi
- Terapötik ilişki: Terapistin, danışanın karşılanmamış ihtiyaçlarını sınırlar içinde karşılayan güvenli bir ilişki sunması
Bir Şema Nasıl Tetiklenir?
Şemalar, geçmişteki yaralayıcı deneyime benzeyen durumlarla karşılaşıldığında tetiklenir. Örneğin terk edilme şeması olan biri, partneri birkaç saat mesajlara yanıt vermediğinde yoğun bir panik ve öfke yaşayabilir. Bu tepki, o anki durumun kendisinden çok, geçmişte yaşanan terk edilme deneyimlerinin duygusal yüküyle ilgilidir. Terapide bu tetiklenme anları fark edilir ve kişi "Bu şu anki durum mu, yoksa eski bir yara mı?" sorusunu sormayı öğrenir.
Şemalarla Baş Etme Biçimleri
Şema terapiye göre insanlar şemalarıyla üç temel yolla baş eder: teslim olmak, kaçınmak ya da aşırı telafi etmek. Örneğin kusurluluk şeması olan biri, kendisini eleştiren partnerler seçerek şemaya teslim olabilir; yakın ilişkilerden tamamen uzak durarak kaçınabilir ya da sürekli üstünlük kurmaya çalışarak aşırı telafi edebilir. Bu baş etme biçimleri kısa vadede acıyı azaltsa da uzun vadede şemayı güçlendirir.
Başlamak İçin
Psikolog Görkem Anıl Kılboz, uygun durumlarda şema terapi tekniklerini bütüncül yaklaşımının bir parçası olarak kullanır. Bahçelievler'deki ofiste ya da online olarak görüşmek için 15 dakikalık ücretsiz ön görüşmeyle başlayabilirsiniz.
15 Dakikalık Ücretsiz Ön Görüşme
Bahçelievler'deki ofiste yüz yüze ya da online görüşme için önce kısa bir ön görüşme yapılır.
Sık Sorulan Sorular
Şemalar değişebilir mi?
Şemalar köklü kalıplar olsa da terapiyle etkileri belirgin şekilde azalabilir ve kişi bu kalıplara daha sağlıklı tepkiler vermeyi öğrenebilir.
Kendi şemalarımı nasıl öğrenebilirim?
Şemalar terapide görüşmeler ve gerektiğinde ölçekler yardımıyla birlikte belirlenir. İnternetteki testler fikir verebilir ama kesin bir değerlendirme yerine geçmez.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı veya tedavinin yerine geçmez. Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın.


